Victor Lamme - De vrije wil bestaat niet

Victor Lamme - De vrije wil bestaat niet: over wie er echt de baas is in het brein (2010)

pag. 74
Verwijzend naar Libet: pas na een halve seconde prikkeling kunstmatig opgewekte hersenprikkeling door elektrische stimulatie van de hersenschors treedt een bewuste sensatie op.

Verder vergeleek hij de prikkeling van de hersenschors op de huid met de directe prikkeling van de huid. Op tijdstip 0 begint de prikkeling van de hersenen, pas na een halve seconde wordt deze prikkeling bewust.
Vervolgens wordt halverwege deze halve seconde de huid geprikkeld op een andere plek dan de overeenkomstig geprikkelde plek van het hersenschors. De patiënten voelen dan de prikkeling van de arm voor de prikkeling in de hersenschors was opgewekt!
Omdat het vrij lang duurt voordat een bewuste sensatie ontstaat, concludeerde Libet dat het brein gebruikmaakt van een soort terugplaatsen in de tijd. "Op het moment dat de hersenen het bewustzijn over een gebeurtenis opwekken, is die gebeurtenis alweer een halve seconde geschiedenis. Om toch het gevoel van hier en nu te bewaren plaats het brein de sensatie terug in de tijd naar het moment dat de informatie binnenkwam. Op die manier kan ook een gevoel van synchronie blijven bestaan tussen sensorische gebeurtenissen en acties die door het bewustzijn worden geïnitieerd."

pag. 75
Tegenwoordig wordt algemeen geaccepteerd dat het bewustzijn met een vertraging van tussen de 0,2 en 0,3 seconde ontstaat.

Met Transcraniële Magnetische Stimulatie (TMS) kan voor een paar milliseconden de elektrische signalen die de hersencellen aan elkaar doorgeven worden onderbroken. Tony Ro liet mensen handbewegingen maken naar lichtjes op een computerscherm en stelde het apparaat zo af dat 0,1 seconde na het verschijnen van een vlekje het desbetreffende visuele hersenschors dat dat verwerkt wordt geraakt. Het bewustzijn van de vlekjes was verdwenen. "Het directe bewijs voor het feit dat bewustzijn achter de feiten aan loopt was geleverd."

Pag. 77
Het onbewuste wordt in het algemeen gezien als primitief en instinctief. Maar juist bij snelle reacties op de buitenwereld excelleert het onbewuste. Onbewuste herkenning van plaatjes op bepaalde eigenschappen gaat heel snel. Deze plaatjes kunnen dan niet bewust herinnerd worden,"Blijkbaar kan ons visueel systeem ranzendsnel vaststellen waar een scene over gaat, maar wordt dat daarna niet opgeslagen in het geheugen."

pag 126
Een kort afgebeelde beeldje wordt al snel bewust waargenomen. Als zo'n beeldje wordt gemaskeerd door een beeld dat daarna wat langer in beeld is dan dringt het niet meer door tot het bewustzijn. Toch wordt het wel onbewust waargenomen.

pag. 128
"Dat suggereert sterk dat onbewuste informatie wel degelijk een invloed kan hebben op ons gedrag."

pag. 130
"Het lijkt er dus op dat onbewuste signalen op precies dezelfde manier ons gedrag beïnvloeden als bewuste signalen, en daarvoor ook dezelfde hersendelen gebruiken."

pag. 169

Het gevoel van controle over het lichaam en die daadwerkelijke controle zijn waarschijnlijk 2 gescheiden processen. Bij bijvoorbeeld het alien hand experiment gaan die 2 processen niet meer samenvallen.

pag. 172

"Als je een lichaamsdeel maar lang genoeg dingen ziet doen die passen bij wat je denkt) of in ieder geval hoort) ontstaat blijkbaar vanzelf de illusie dat dat lichaamsdeel ook ponder jouw commando valt." Voorbeeld is de rubber hand illusie.

pag. 177

"Het is duidelijk dat het gevoel van het 'ik' zijn oorsprong vindt in de hersenprocessen. Op hun beurt hangen die hersenprocessen weer af van wat er wordt gezien en gevoeld, In de loop van onze ontwikkeling hebben we zo vaak naar ons lichaam 'gekeken' dat er een onuitwisbaar gevoel is ontstaan dat dat lichaam van ons is. Maar er is maar bitter weinig nodig voor nodig om dat gevoel uit te wissen. Een minuutje naar een ander 'kijken', en we stappen over naar een ander. Het 'ik' is een nogal onbetrouwbare partner van het lichaam, en gaat vreemd zodra het zijn kans schoon ziet.
Bovendien lijkt het om nogal delicate hersenprocessen te gaan. beschadigingen, tumoren of epilepsie in de gebieden die het lichaamsbeeld bewerkstellingen leiden tot allerlei verstoringen van dat lichaamsbeeld. Mensen zien dubbelgangers, of zien zichzelf vanuit een andere positie."

pag. 178
"Zo beschouwd lijkt het 'ik' niet veel meer dan een optelsom van sensorische informatie uit het eigen lichaam, zoals binnenkomt via het zien, het gevoel (ook van spieren en gewrichten zelf ), en het evenwicht."

pag. 194
Sperry en Gazzaniga onderzoek bij split brain patienten suggereert dat er sprake is van 2 afzonderlijke geesten in 1 hoofd.

pag. 197
Als een voorwerp aan split brain patient aan het linkergezichtsveld getoond wordt of met de linkerhand wordt betast en dus waargenomen wordt in het niet-talige rechterhersenhelft dan kan dat voorwerp wel worden teruggevonden. Maar het voorwerp kan niet mondeling of schriftelijk worden benoemd.

pag. 204
"De talige linkerhersenhelft probeert voortdurend te begrijpen wat de rechterhelft doet"".

pag. 205
Als de rechterhersenhelft een opdracht krijgt dan neemt de linkerhersenhelft alleen de uitvoering van die opdracht waar Van de opdracht zelf heeft de rechterhelft geen weet. De rechterhelft geeft dan in volle overtuiging een reden aan voor de uitvoering door de linkerhelft. Deze reden is dan gebaseerd op de uitvoering en niet op de opdracht. Uiteindelijk moet de rechterhelft maar raden naar die reden.

pag. 206
Gazzinga geeft aan dat in de linkerhersenhelft blijkbaar een mechanisme zit dat het gedrag van de persoon interpreteert - de brain interpreter.

pag. 207
Gazzinga geeft aan mensen de sterk neigen om overal verklaringen voor te willen geven. De linkerhersenhelft is altijd op zoek naar verklaringen.

pag. 210
Lamme geeft aan dat de linkerhersenhelft functies heeft als taal, analyse en begrip. Hier worden theorieën gemaakt, om de rechterhelft te begrijpen en om vat te krijgen op onze omgeving.

Volgens Gazzinga zit het bewustzijn voornamelijk in de linkerhelft. De rechterhelft is meer het bewustzijn dat dieren ook hebben. In de linkerhelft zit het 'ik'. De brain intepreter is de essentie van het menselijk bewustzijn.

pag. 211
"Ook bij gezonde proefpersonen verzint de kwebbeldoos een 'logische' reden voor gedrag dat eigenlijk voorkomt uit een optelsom van onbewuste invloeden en genetisch bepaalde voorkeuren. Het door de brain interpreter geconstrueerde 'ik' denkt te weten hoe het zit, denkt te bepalen wat er gebeurt."

pag. 213
Lamme geeft aan dat de reden dat de kwebbeldoos ook met onszelf aan de haal gaat waarschijnlijk dat wij sociale dieren zijn. Theory of Mind (ToM) geeft het vermogen aan om onszelf in anderen te verplaatsen.

pag. 217
Geleidelijk aan zijn we ToM ook op onszelf gaan toepassen. "ergens in de evolutie is de mens gaan denken dat het voorspellen van zijn eigen gedrag aan de hand van begrippen als willen en weten ook daadwerkelijk de oorzaak van dat gedrag is. De voorspelling lijkt namelijk vaak juist. Voor een deel is dat omdat het vaak helemaal niet om voorspellingen gaat , maar om attributie achteraf: de brain interpreter bekijkt de situatie van voor de daad, en die daarna, en verzint een geschikte keten van mentale causaliteit om de twee te verbinden. Dat lijkt dan uiteraard snel te kloppen."

pag. 218
"Het vermogen om ToM toe te passen op ons zelf wordt dagelijks vele uren getraind. Bij een volwassene is het eigen gedrag dat ToM 'observeert' intussen zo bekend en voorspelbaar, dat de voorspellingen bijna altijd juist zijn. Slechts af en toe verrassen we onszelf, of stellen we onszelf teleur. Bekend zijn natuurlijk de voorbeelden van mensen die in een gevaarlijke situatie ineens een heldendaad verrichten tegen hun eigen verwachting in."

pag. 219
""Zo faalt ToM , zelfs wanneer toepast op onszelf, wel vaker, en juist wanneer het gaat om de belangrijke keuzes in het leven. Wie van tevoren wordt gevraagd hoe zijn ideale partner eruit zou moeten zien wordt later bij een speeddatingsessie toch verliefd op iemand met een heel andere kleur haar of ogen, of juist dat stoer uiterlijk dat tevoren zo werd afgekraakt."

pag. 220
"De grote vergissing die daarbij wordt gemaakt is dat die gedachten en intenties worden gezien als de oorzaak van het gedrag. at zijn ze niet."

pag. 221
"Als we het gedrag van de wezens om ons heen kunnen voorspellen, kunnen vangen in een theorie, zijn we tevreden. Lukt dat niet, dan hebben we een andere theorie. Die van de vrije wil. Terwijl het niet veel meer is dan het falen van onze voorspellingsmodule....
Wij kennen de geschiedenis van zijn brein en alle andere omstandigheden" die werkelijk bepalen wat hij gaat doen natuurlijk niet tot in alle andere omstandigheden die werkelijk bepalen wat hij gaat doen natuurlijk niet tot in alle neurale details;. Geen wonder dat we er wel eens naast zitten. We moeten dus wel zoiets als vrije wil in de formules opnemen om ons beeld over die ander compleet te houden. Zonder vrije wil is onze theorie over die ander maar half af. En precies hetzelfde geldt waanneer we kijken naar onszelf. Het beeld dat we hebben van onszelf, van onze eigen drijfveren, wensen en remmingen, is ook  iet compleet zonder zoiets als vrije wil. Omdat ook wij de complete geschiedenis van ons brein niet kennen. En daarmee bestaat de vrije wil natuurlijk nog niet. Een psychologische theorie over onszelf en anderen is iet compleet zonder begrippen als willen, wensen, of kiezen. Maar onze ware aard - ons echte ik - heeft dat allemaal niet zoveel te maken.
Veel mensen voelen zich ongemakkelijk bij het idee dat zij met hun ratio en gedachten niet het gedrag controleren, maar dat slechts becommentariëren."

pag. 231
Volgens onderzoek van Adriaan de Groot heeft schaken meer te maken met geheugen dan met denken. "Eigenlijk wordt in de eerste seconden al een hoofdzet gekozen, net zoals een diagnose opborrelt bij een arts. "De gevolgen van die zet worden daarna nog wel doorgerekend, maar vaak is die eerste zet ook de definitieve keuze...
Dat is het wezen van de beslissing van de expert. Hij denkt niet na, want hij weet dat dat niet veel toevoegt aan zin beslissing. Hij vertrouwt op zijn jarenlange ervaring met soortgelijke problemen hem vanzelf naar de juiste oplossing leidt."

pag. 260
Het lijkt erop dat met  een hersenscan beter kan worden voorspeld wat iemand gaat doen, dan door het aan die persoon te vragen.

Albert Kok - Het hiërarchisch brein

Albert Kok - Het hiërarchisch brein: inleiding tot de cognitieve neurowetenschap (2004)

pag. 8
Bewustzijn kan omschreven worden als

1. Vermogen tot reflectie - afhankelijk van hogere associatiegebieden van de hersenen
2. Vermogen tot focussen van aandacht of mentale alertheid - structuren in de lagere delen, de thalamus en de hersenstem die de arousal reguleren

pag. 29

Dennet's multiple drafts model: in het brein wordt informatie verwerkt via meerderde parallel stromen die elk een eigen interpretatie of versie (draft) van de buitenwereld hebben.

pag. 180
Donald Lindsley - activatie-bewustzijn-gedrag continuüm theorie: het RAS  zorgt voor veranderingen in het niveau van algemene bewustzijnstoestand, het zichtbare gedrag en het EEG.

pag. 193
Nelson Cowan: bewuste verwerking kan op aangeroepen worden door

1. Nieuwe of onverwachte stimuli kunnen via een mismatch met in het langetermijngeheugen opgeslagen reprentaties, automatische aandacht trekken. Dit gebeurt via disinhibitie van neurale elementen in het langetermijgeheugen. Bij dit passieve oriëntatieproces zijn vooral de patiëtale schors en hippcampus betrokken. Bij herhaling van dezelfde stimuli treedt echter habituatie op. Dan is actievatie van elementen in het langetermijngeheugen onvoldoende om het bewustzijn te bereiken.
2. Via een proces van mentale inspanning, dat gestuurd wordt door een hoger attentioneel systeem (central executive). Hierbij zzijn vooral circuits tussen de preforntale schors en associatiegebiden waar informatieopslag plaats vindt van belabng. Dese meer actieve vorm van aandacht zal deus eveneens leiden tot versterking van activiaties van stimuluskenmerken in het langtermijngeheugen

pag 213
"Onbewuste verwerking van stimuli blijkt ook van invloed op emotionele leer- en conditioneringsprocessen,... Deze effecten hangen mogelijk samen met evolutionair oude circuits in de hersenen, de gebruik maken van 'primitieve' structuren in het limbische systeem als de amygdala die vooral betrokken zijn bij de verwerking van elementaire emoties. Deze circuits kunnen vermoedelijk ook hogere netwerken in het brein, die verantwoordelijk zijn voor meer bewuste verwerkingsprocessen, 'preactiveren'. Dit lijk ook vanuit neuraal gezichtspunt plausibel, omdat er talrijke rechtstreekse verbindingen bestaan tussen het limbische systeem en hogere corticale gebieden."

pag. 214
Damasio - ons neurale zelf: De beleving van de eigen identiteit hangt samen van de indrukken die tijdens onze levensloop in het autobiografisch geheugen zijn opgeslagen en daaruit weer worden opgediept. Daarnaast maakt  de actuele beleving van het eigen lichaam deel uit van de zelfbeleving. Signalen komen samen de prefontale cortex en kunnen bijvoorbeeld van invloed zijn op het nemen van beslissingen. De ventromediale prefontale cortex, belangrijk voor het regelen van de hogere emoties is daar ook bij betrokken. Het nemen van beslissingen is daardoor niet alleen een zaak van puur rationele overweging, maar ook van gevoel en intuïtie.

Niveau's van bewustzijn

1. alertheid - hersenstam, RAS
2. oriënatie - thalamus, hippocampus/amygdala, posterieure schors
3. aandacht, zelfreflectie - anterieure schors, anterieure cingulate gebied

De meer basale vormen van bewustzijn in een vroeger stadium van de evolutie tot stand gekomen, dan de meer complexe vormen. Dieren ontberen de hogere vormen.
 
pag 215
"De meer basale niveaus van het bewustzijn hebben betrekking op relatief langzaam en passief verlopende veranderingen in de activatietoestand van de hersenen, ook wel aageduid als waakzaamheid of alertheid... Alertheid is een passieve toestand van helder bewustzijn, waarin ons brein openstaat voor indrukken uit de buitenwereld.
... Passieve oriëntatiereacties op nieuwe of onverwachte prikkels uit de omgeving gaan gepaard met een kortdurende verhoging in de activatietoestand van de hersenen, waarvan zij mogelijk de opslag van nieuwe informatie in het langetermijngeheugen bevordert. Dergelijke oriëntatiereacties kunnen  ook gepaard gaan met een bewuste beleving van de stimulus. In sommige theoriën van aandacht wordt aangenomen dat deze bewuste ervaring geassocieerd is met (of het gevolg van) de toelating van stimuli in een systeem van beperkte capacitieit: de zogenaamde centrale processor. Deze centrale processor is een systeem dat niet alleen met bewuste ervaring is geassocieerd, maar ook verantwoordelijk is voor de verdere bewerking, tanslatie en opslag in het geheugen. De oriëntatiereactie kan hierbij gezien worden als een soort 'call' (verzoek om toegang) tot dit centrale verwerkingssyteem."


pag 216

"In  andere meer connectionistisch georiënteerde theorieën wordt echter aangenomen dat alle informatie tot het langetermijngeheugen doordringt, en dat er alleen sprake is van een verschil in sterkte van activatie van neurale elementen in dat netwerk. Naarmate meer elementen in het netwerk worden geactiveerd, zal de kans op bewuste beleving ook toenemen. Frequent aangeboden of slechts herhaalde gebeurtenissen, zullen echter niet bewsut worden ervatren, omdat zij een actief inhibitieproces (habituatie) oproepen dat de hiermee veroboden neurale elementen blokeert Een voorbeeld hiervan is het model van Cowan... Deze passieve toestand van de hersenen wordt vooral tot stand gebracht door het corticale actictiesysteem, een netwerk dat reticulaire formatie (ARAS) en thalamus als centrale elementen heeft."

pag. 217 
"Bij gerichte aandacht wordt het bewustzijn van 'binnenuit' geactiveerd. Dit proces lijkt vooral gestuurd te worden door reprensentationele systemen in de dorsolaterale anterieure schors. Een tweede belangrijk gebied vormen de ventromdielae delen van de prefrontale schors, die veel verbindingen hebben met structuren van het limbisch systeem als de amygdala. Dit gebied in de frontale schors is vooral verntwoordelijk voor bewuste emotionele beleving van prikkels, die in de amygdala op meer reflexmatig of voorbewustt niveau woden verwerkt... Met name PET-studies hebben gesuggereerd dat gebieden in de preforontale schors weer onder controle staan van het anterieure cingulate gebied. Veel onderzoekers nemen aan dat het vermogen tot bewuste zelfreflectie dat uniek is voor de mens, met dit executieve netwerk in de hersenen is verbonden. Beschadigngen in dit netwerk leiden niet alleen tot verlies van cognitieve controle maar ook tot een verminderd bewustzijn van het 'eigen ik'; het zelfgevoel dus...
Uit hebt bovenstaande blijkt dat hogere vormen van bewustzijn niet het product zijn van één enkele plek of module in het brein. Ook in een toestand van rust lijken grote delen van onze hesrenen actief. Bewustzijn lijkt dus eerder het product van activering van grote neurale populaties dan van een specifieke module in het brein. Recente fMRI-studues suggeren dat hierbij sprake is van een omvangrijk neterk in de hersenen waarin zowel partiële als forntale schorsgebieden zijn opgenomen.
De globale werkruimte theorie is door Bernard Baars op cognitief niveau geïntroduceerd, en later door Dahaene en Naccache op neutraal niveau verder uitgewerkt. Het is een overkoepelende theorie van het bewustzijn die belangrijke elementen van andere theorieën over het bewustzijn samenvoegt. Bewustzijn moet volgens Baars worden opgevat als een toestand van het brein waarbij informatie in het werkgeheugen in een omvangrijk netwerk ter beschikking komt van meer gespecialiseerde locale kennissystemen. Letterlijk: 'the overall function of consiousness is to provide widespread access, which  in tun may serve functions of coordination and control'. Bij taken die onbewust of geheel geautomatiseerd worden uitgevoerd, verschuift het accent weer naar de lokale kennissystemen. De theorie van Baars wordt ook wel gezien als een compromis of 'concensus' met de theorie van Dennet die kritiek uitoefende op wat hij noemde het  'Cartestiaans theater', en in plaats hierva nen 'multiple drafts' model vah het bewustzijn voorstelde. Blijft de vraag wat de bindende kracht of het mechnisme is dat coherentie tussen de locale kennissystemen in een globale werktuimte tot stand brengt.... Is het een eigenschap van het netwerk zelf, zoals in de... herintredende circuits van Edleman, en de dispositionele representaties van Damasio? Of blijft er toch een specifieke bindende rol weggelegd voor de frontale cortex? Zoals de prefrontale controlestrucuren van LaBerge, de 'centrale executive' in het werkgeheugenmodel van Baddeley en de 'left brain interpreter van Gazzaninga?'